“गवसणी” एक संवेदनशील कथा संग्रह.

 “गवसणी” एक संवेदनशील कथा संग्रह.

 

माणसाच्या आजूबाजूला सर्वदूर इतकी नकारात्मकता भरलेली आहे की त्याचा पूर्वग्रह दूषित होऊन त्याला स्वत:मधील सकारात्मकता ही जाणवत नाही.  घड्याळाच्या काट्यामागे धावता धावता माणूस इतका थकून जातो की त्याच्यात काही चांगले करण्याची उर्जाच रहात नाही.  ह्याला अपवादही भरपूर आहेत, परंतु सर्वसामान्यत: दृष्टीस दिसते ती नकारात्मक वृत्तीच.  त्याचे कारणही अतिशय साधे आणि सोपे आहे.  प्रगतीच्या नावाखाली माणूस भौतिक सुखाच्या इतका मागे लागला आहे की त्याला त्याची नैतिक मूल्ये आणि सामाजिक जबाबदारीचेही भान राहिलेले नाही.  हे विधान करताना मी ही त्याच एका वृत्तीचा भाग असल्याची मलाही जाणीव होते आणि मग मन थोडेसे गंभीर होते.  मनातली ही नकारात्मकता झटकून सकारात्मकतेचे विचार करायला करायला मन प्रवृत्त होते त्या मागचे कारण म्हणजे, नुकताच माझ्या वाचनात अहमदनगर तालुक्यातील जामखेडचे उपक्रमशील, परोपकारी व आदर्श शिक्षक श्री. मनोहर इनामदार सरांचा “गवसणी” हा “चपराक प्रकाशन”ने प्रकाशित केलेला कथासंग्रह हे होय.

हा कथा संग्रह वाचताना मला माझ्यात अंगभूत दडलेल्या चांगुलपणालाच गवसणी घातल्यासारखे वाटले.  मुळात इनामदार सर हे आदर्श शिक्षक तर आहेतच, परंतु ते प्रयोगशील असून माणुसकीचे अधिष्ठान लाभलेले व आपल्या जन्मदात्यांकडून बालपणापासून सर्वोत्तम संस्कार लाभलेले प्रतिभावंत व्यक्तिमत्व आहे.  त्यांच्यातल्या व सभोवतालच्या विद्यार्थ्यांच्या आणि माणसांच्या निरपेक्ष सेवाभावी वृत्तीची ह्या कथासंग्रहातील २१ कथांमधून वाचकांना जाणीव होत राहते आणि तेच ह्या कथासंग्रहाचे वैशिष्ट्य आहे.

सर्व कथा ह्या सत्य घटनांवर आधारित असून, प्रत्येक कथेचा आशय आणि विषय संवेदनशील असून त्यातून ह्या कथा वाचकाच्या सदसदविवेक बुद्धीला जागृती देऊन स्वत: मधील उणीवांचा शोध घ्यायला उद्युक्त करतात. कथेच्या माध्यमातून समाज प्रबोधनाचे हे शिवधनुष्य इनामदार सरांनी अतिशय लीलया पेलून वाचकांना सद्गुणी वैचारिकतेतून आदर्श आचरणाला गवसणी घालण्याची प्रेरणा देण्याचे मोलाचे कार्य साध्य केले असे मला तरी वाटते.

उदाहरणादाखल सांगायचे झाले तर, इनामदार सर इयत्ता चौथीला असताना त्यांच्या आईच्या जिद्दीने त्यांनी तिला साक्षर बनवले व तिला वाचायला शिकवले.  त्यानंतर ह्या माउलीने आपल्या लेकराच्या मदतीने संत साहित्य, ललित व वैचारिक साहित्य वाचून त्यावर चक्क प्रवचने, कीर्तने, भारुड, कविता वाचन करून निरक्षरतेला झटकून साक्षरतेला कशी गवसणी घातली ही कथा वाचताना माणसाला जिद्द आणि स्वत:वर विश्वास असेल तर तो शून्यातून विश्व कसे निर्माण करू शकतो हे जाणवते.

तसेच, आपल्या लेकराला “श्यामची आई” हे पुस्तक हवे होते परंतु बाजारात गेल्यावर फक्त परतीच्या गाडी भाड्याचेच पैसे शिल्लक राहिले असताना लेखकाच्या वडिलांनी गाडी भाडे वाचवून त्यातून ते पुस्तक विकत घेतले व रणरणत्या उन्हात एक दोन नव्हे तर पुरे २३ किलोमीटर केलेली पायपीट ही जिद्दीने केलेल्या त्यागातून आपल्या उद्दिष्टाला गवसणी कशी घालायची ह्याचे उत्तम उदाहरण आहे.  आजच्या काळातील आईवडिलांसाठी डोळ्यात अंजन घालणारी कथा आहे.

तिरस्कारातून सुरु झालेला प्रवास पुरस्कारांचा महामार्ग कसा बनतो ह्याची यशोगाथा म्हणजे “प्रमुख अतिथी” ही कथा तर वाचकाला आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडते. पंढरपूर जवळील ‘पालवी’ ह्या एड्स ग्रस्त मुलांसाठीचा मंगलाताईंनी उभारलेल्या आश्रमाबद्दल व सेवेबद्दल “कारूण्यमूर्ती” म्हणजे काय हे समजते व जगात अशा कारूण्यमूर्ती आहेत म्हणूनच हे जग चालले आहे ह्यावर विश्वास बसतो.

ह्या कथासंग्रहामधील प्रत्येक कथा ही वाचकाला एका वेगळ्या भावविश्वात घेऊन जाते.  प्रत्येकाच्या आयुष्यात जाणवणाऱ्या जिद्द, सचोटी, सातत्य, कारुण्य, त्याग, सेवाभाव, प्रेम, लळा, जिव्हाळा, दानधर्म, कष्ट, स्वाभिमान, कर्तव्य, कर्तृत्व, वक्तृत्व, जीवन, मृत्यू, कल्याणकारी वृत्ती, परोपकाराची भावना, संघर्ष, ऋणानुबंध, नाती, गोती, राग, लोभ, द्वेष, पुरस्कार, तिरस्कार, अशा व अजून कितीतरी भावनांची एक दृकश्राव्य चित्रफितच उभी राहते व वाचक त्यात स्वत:ला हरवून बसतो, हेच ह्या कथासंग्रहाचे बलस्थान आहे.  लेखकांने त्यांच्या शिक्षणाचा, संस्कारांचा, आचारांचा, विचारांचा, ज्ञानाचा, अनुभवाचा, सेवाधार्माचा, दानशूरवृत्तीचा, माणुसकीचा, अत्यंत प्रभावी भाषा प्रभुत्वाने सुरेख मेळ घालून वाचकाला प्रत्येक कथेत खिळवून ठेवण्यात यश प्राप्त केले आहे.

वीरेश वाणी, ह्या श्रीवर्धन येथील कलाकाराने साकारलेले, मुखपृष्ठ हे ह्या कथासंग्रहाचा सार आहे.  पाहता क्षणी वाचक ह्या चित्रातून व्यक्त झालेल्या भावभावनांनी प्रभावित होतो व नकळत स्वत:मधील वाचन संस्कृतीला गवसणी घालतो.  ह्या कलाकाराचे कौतुक लेखकाने “मूल्य” ह्या कथेतून अतिशय समर्थपणे केले आहे. 

आपल्या आई-वडिलांना हा कथासंग्रह अर्पण करून मनोहर इनामदार सरांनी त्यांच्या जन्मदात्यांच्या ऋणातच राहणे पसंत केले आहे हे प्रकर्षाने जाणवले.  इनामदार सर तुमचे आभार तर आहेतच परंतु तुमचे समाजावर ऋणही आहेत.  इतका संवेदनशील आणि प्रगल्भ कथासंग्रह तुम्ही लिहून साहित्य विश्वात मोलाची भर घालून वाचकांच्या अभिरुचीलाच गवसणी घातली आहे, हे मात्र नक्की.  तुमच्या साहित्यिक प्रवासास मनापासून शुभेच्छा.

राज्य प्राथमिक अभ्यासक्रम पुनर्रचना समितीचे सदस्य श्री. संदीप वाकचौरे सरांची अतिशय अभ्यासपूर्ण लिहिलेली व हा कथासंग्रह वाचायला उद्युक्त करणारी प्रस्तावना ह्या पुस्तकाचे आकषर्ण आहे.  तसेच महाराष्ट्र राज्याचे पूर्व शिक्षण संचालक डॉ. गोविंद नांदेडे सरांची पाठराखणही खूपच मार्मिक आहे व कथासंग्रहास वाचकप्रिय करण्यास हातभार लावणाऱ्या आहेत. 

चपराक प्रकाशनचे घनश्याम पाटील सर, तुमचेही ह्या दर्जेदार साहित्य संपदेवर योग्य ते संस्कार करून ती प्रकाशित करून वाचकांना समृद्ध केल्याबद्दल मनापासून आभार.

पुस्तक - गवसणी, कथासंग्रह

लेखक – मनोहर इनामदार

प्रकाशक – घनश्याम पाटील, चपराक प्रकाशन, (७०५७२९२०९२)

पृष्ठ संख्या – २२४.

मूल्य – र. २५०/-

रवींद्र कामठे

“इस्लाम खतरे में है?.... नही... इन्सानियत खतरे में है !”

 “इस्लाम खतरे में है?.... नही... इन्सानियत खतरे में है !”

 नाण्याला दोन बाजू असतात, एक चांगली, एक वाईट.  एक बाजू अनुकूल असते तर दुसरी बाजू प्रतिकूल असते.  कधी परिस्थिती योग्य असते तर कधी अयोग्य.  कोणी कुठली बाजू वापरायची व ती कशी वापरायची हे तसे पहायला गेले तर हा ज्याच्या त्याच्या सोयीने अथवा सवडीने वापरायचा विषय आहे.  अगदी तसेच काहीसे आपल्या धर्माच्या बाबतही आहे.  माणसाने कुठल्या धर्मात जन्माला यावे हे तो ठरवू शकत नाही हे ही तितकेच वास्तविक आहे.  धर्मांचा हा जो काही घोळ आहे हा, माणसांनी माणसांसाठी अतिशय सोयीस्करपणे निर्माण केलेली एक ढाल आहे, असे माझे तरी ठाम मत आहे. धर्म, परस्परांत वैर करा असे कधीच सांगत नाही.  तरी धर्माच्या नावावर आजवर अनेक युद्धे झालीत, परंतु त्याचे फलित काय आहे हे अजूनही माणसाला कुठे कळले आहे !  ते जर कळले असते तर माणुसकीचा धर्म सोडून माणूस कधीही वागलाच नसता.
ज्येष्ठ पत्रकार श्री. निसार शेख यांची “इस्लाम खतरे में है?”, ही २१ जानेवारी २०२३ रोजी “चपराक प्रकाशन”ने प्रकाशित केलेली कादंबरी माझ्या वाचनात आली आणि त्यावर मला व्यक्त होण्यास प्रवृत्त करून गेली.  ह्या कादंबरीचा विषयच गहन आणि स्फोटक तर आहेच, परंतु ही कादंबरी एका सत्य घटनेवर आहे हे समजल्यावर तर ती वाचणे क्रमप्राप्त होते.
एक तर धर्म, भले तो हिंदू, मुस्लीम, शीख, इसाई, कुठलाही असो, तो द्वेषाच्या राजकारणाचाच एक अविभाज्य भागच झाला आहे असे वाटते.  त्यात सामाजिक माध्यमांचा सुळसुळाट आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यामुळे नको इतका फोफावला आहे.  त्यामुळे आपल्या धर्माचा अधर्म कधी होतो व त्याचा उपमर्द कधी होतो हेच त्याच्या पुरस्कर्त्यांना कळत नाही आणि कळले तरी वळत नाही, अथवा सोयीस्करपणे त्याकडे डोळेझाक केली जाते व त्यावर स्वार्थी राजकारणाची पोळी भाजली जाते.  इतका साधा आणि सरळ संदेश, वाचकाला देण्यात ही कादंबरी यशस्वी होते.  मी तर म्हणेन, प्रत्येकाने एकदा तरी ही कादंबरी वाचायला हवी व त्यात स्वत:ला “इस्लाम”च्या जागी ठेवून पाहायला हवे.  ते म्हणतात ना, ‘स्वत: मेल्याशिवाय स्वर्ग दिसत नाही.’
एका तरुण मुस्लीम मुलाला दहशतवादी ठरवून पोलिसांनी, वरिष्ठांच्या नजरेत आपल्या कामाचा आलेख उंचावण्यासाठी, त्यावर त्याने न केलेल्या गुन्हाची कबुली घेण्यासाठी केलेल्या अनन्वित अत्याचारांना, प्रशासकीय यंत्रणेच्या ढिसाळपणाला, न्यायालयीन प्रक्रियेला व न्यायालयातील प्रलंबित खटल्याला, तुरुंगातील छळाला अतिशय प्रभावीपणे वाचा फोडण्याचे काम लेखकाने ह्या कादंबरीच्या माध्यमातून केले आहे. 
ह्या कादंबरीला उत्तरप्रदेशात घडलेल्या एका सत्य घटनेचा आधार असल्यामुळे, ही कादंबरी वाचताना कुठल्याही धर्माचा चष्मा न लावता वाचली पाहिजे असे मला तरी वाटते.  कारण कादंबरीतील घटना व त्या अनुषंगाने घडणारे निर्दयी नाट्य, त्यात भरडल्या जाणाऱ्या कुटुंबाला व समाजाला समजून घेताना आपल्याला आपला धर्म आणि जात विसरायला भाग पाडून अंतर्मुख व्हायला होते.  ‘ज्याचे जळते, त्यालाच कळते’ असे म्हणालो तर अतिशयोक्ती होणार नाही.
लेखक निसार शेख यांनी इस्लाम ह्या मुस्लीम समाजातील पीडित मुलाची व त्याने न केलेल्या दहशतवादी गुन्ह्याची ज्या प्रगल्भतेने मांडणी केली आहे त्याला नुसती दाद देऊन भागणार नाही तर जाती-पातीच्या व धर्माच्या पलीकडेही जाऊन वाचकाला मानवतावादी दृष्टीकोन जोपासायला उद्युक्त करेल असे वाटते.  लाखो करोडो पानांचा लेखाजोखा केवळ १२० पानांमध्ये मांडताना लेखकाच्या अनुभवाचा व प्रतिभेचा कस निसार शेख यांनी लावला आहे हे प्रकर्षाने जाणवते.  एका व्यक्तीच्या, कुटुंबाच्या, समाजाच्या, धर्माच्या संघर्षाची कथा इतक्या उत्कटपणे मांडून जीवनाचे अतिशय प्रगल्भ तत्वज्ञान लेखक निसार शेख यांनी अगदी पोटतिडकीने मांडले आहे.
सर्वसामान्य माणसाला ज्याने कधी न्यायालयाची पायरीही चढलेली नाही त्यालाही ‘इस्लाम’ ह्या व्यक्तीच्या खटल्याची गंभीरता जाणवते. त्यात त्याची सत्याची बाजू मांडण्यासाठीची ‘इस्लाम’ला मठातील ‘हिंदू’ स्वामींनी दिलेल्या समर्थनाची कथा वाचताना वाचक भावूक तर होतोच होतो त्याचबरोबर तो माणुसकीच्या भावनेने भारावून जातो. अर्थात ह्याचे सर्व श्रेय निसार शेख यांच्या निर्विवाद लेखणीला द्यायला हवे.

इतक्या गंभीर परंतु तितक्याच गरजेच्या विषयाला हात घालून तो लिहिण्यासाठी पत्रकारितेतील निसार शेख सरांसारख्या ज्येष्ठ लेखकाला हे पुस्तक प्रकाशित करण्यासाठी आग्रह तर धरलाच, परंतू त्यांची चपराक प्रकाशनच्या घनश्याम पाटील सरांशी गाठ घालून देणारे ज्येष्ठ संपादक, लेखक आणि पत्रकार श्री. हरीश केंची यांचे ह्या साहित्य संपदेसाठी व त्याची अतिशय संयुक्तिक शब्दात पाठराखण केल्याबद्दल मनापासून आभार.  पुस्तकाचे मुखपृष्ठ म्हणजे पुस्तकाचा आत्मा असतो आणि नेमका तोच आत्मा मृणाल केंची यांनी त्यांच्या कुंचल्यातून इतक्या समर्थपणे साकारला आहे की ही कादंबरी वाचणे ही आपली नैतिक जबाबदारी वाटते.

ह्या कादंबरीच्या विषयावरून व त्यानिमित्ताने चालून आलेल्या समाज प्रबोधनाच्या संधीचे सोने करण्याच्या धाडसाबद्दल लेखक श्री. निसार शेख आणि ती प्रकाशित करण्याचे साहस दाखवल्याबद्दल ‘चपराक प्रकाशन’चे श्री. घनश्याम पाटील सरांचे कौतुकच करावयास हवे.
पुस्तक – इस्लाम खतरे में है ?
लेखक – निसार शेख
प्रकाशक – घनश्याम पाटील – चपराक प्रकाशन  (७०५७२९२०९२)
पृष्ठ संख्या – १२०
मूल्य – रु. २००/-

रवींद्र कामठे
९४२१२ १८५२८
ravindrakamthe@gmail.com
७ फेब्रुवारी २०२३

खारूताईचे जंगल आणि इतर गोष्टी.. एक मनोगत

 

खारूताईचे जंगल आणि इतर गोष्टी.. एक मनोगत

 

            पाथर्डी (अहिल्यानगर)चे ज्येष्ठ साहित्यिक डॉ. कैलास दौंड सरांचे “खारूताईचे जंगल आणि इतर गोष्टी” हा बालकथासंग्रह नुकताच ‘चपराक प्रकाशन’ने प्रकाशित केला, तो माझ्या वाचनात आला आणि मला त्यावर माझा अभिप्राय लिहिण्यास उद्युक्त करून गेला.

            बालसाहित्य हा प्रकार तसा म्हणायला गेले तर खूपच कौशल्याचा वापर करून लिहिण्याची बाब आहे हे मला खारूताईचे जंगल ह्या कथा संग्रहामुळे अगदी प्रकर्षाने जाणवले. लहान मुलांचे विश्व जवळून न्याहाळणारे, ते जाणणारे आणि तितक्याच समृध्तेने हे शिवधनुष्य पेलण्याचे काम डॉ. दौंड यांनी केले आहे असे मला वाटते.  बालसाहित्य हा प्रकार फारच आव्हानात्मक तर आहेच, तसेच त्यात लिखाणाच्या कल्पकतेला भरपूर वाव आहे.  अर्थात त्यासाठी लिहिणाऱ्याकडे वैचारिक सामर्थ्य, संकृतीचा अभ्यास आणि आचारांची प्रगल्भता असायला हवी.  ह्या सर्व बाबींवर खरा उतरणारा डॉ. दौंड सरांचा हा बालकथासंग्रह आहे असे मला वाटते.

            एकूण १२ कथा ह्या पुस्तकात असून त्या प्रत्यके कथेमध्ये दौंड सरांनी मांडलेले विचारांची आपल्या आचारांशी इतकी सुंदर सांगड घातली आहे की हा कथासंग्रह बालकांना तर मार्गदर्शक ठरतोच, परंतु तो मोठ्यांनाही विचार करायला भाग पाडतो. ह्या कथासंग्रहामधील प्रत्येक कथा आपल्याला एक आगळा वेगळा विचार भेट देऊन जाते. ज्या निसर्गाच्या कुशीत आपण राहतो, पण त्याला आपण अजिबात ओळखत नाही, ह्याची जाणीव करून देतो.  आयुष्याच्या प्रत्यके पाऊलावर सुविचार सांगणारे आणि ऐकवणारे खूप असतात, परंतु त्यावर जाणीवपूर्वक चालणारे खूप थोडे असतात.  अर्थात ह्या थोडक्या लोकांमुळेच हे जग चालते आहे, हा संदेश देणारा हा कथासंग्रह आहे असे मला वाटते.  त्या थोड्क्यांमध्ये आपला समावेश व्हावा ही प्रेरणा देणारा हा दौंड सरांचा बालकथासंग्रह आहे म्हणावयास हवे.

            रामायणातल्या कथेमध्ये जसा खारुताईचा वाटा आहे अगदी तसाच आणि त्याच प्रगल्भतेचा वाटा ह्या बालसंग्रहाचा साहित्य विश्वात आहे असे मला अगदी प्रकर्षाने जाणवले.  खारुताईचा वाटा, ही एक नुसतीच म्हण अथवा गोष्ट नसून, पुढाकाराने, सकारात्मक दृष्टीने, धेय्याने, निश्चयाने, दृढतेने, श्रद्धेने, सचोटीने आणि प्रामाणिकपणे उचलेले पाऊल आहे आणि हाच मोलाचा संदेश देण्यात हा बालकथासंग्रह नक्कीच यशस्वी होतो असे मला वाटते.  माझी वाचकांना एक नम्र विनंती आहे की तुमच्याकडे लहान मुले असतील तर त्यांना हा कथासंग्रह नक्कीच वाचून दाखवा व त्या कथेमधील मतीतार्ध त्यांना समजावून सांगा.  समजा तुमच्याकडे लहान मुले नसतील तरीही, हा कथासंग्रह तुमच्या परिचयातील लहानमुलांना वाढदिवसानिमित भेट द्या.  आपली भावी पिढीवर चांगले संस्कार करण्याची संधी दवडू नका.  बाकी ह्या सर्व कथा तुम्ही वाचल्यात तरच त्याची गम्मत येईल म्हणून मी इथे त्या विषयी जाणीवपूर्वक भाष्य केलेले नाही.

            अतिशय साधी, सरळ आणि सोपी भाषा शैली हा तर ह्या कथासंग्रहाचा गाभा आहे. लहान मुलांना आकर्षित करणाऱ्या सर्व गोष्टी ह्या कथासंग्रहात अगदी ठासून भरल्या आहेत. मयुरी मालुसरे यांनी केलेली अतिशय सुंदर अशी अंतर्गत मांडणी, तसेच गोष्टीला साजेशी अशी संजय ससाणे यांनी चितारलेली आतील चित्रे, व श्रीराम मोहिते यांनी केले सुलेखन यामुळे हा कथासंग्रह फारच विलोभनीय झाला आहे.  ज्योती घनश्याम यांनी साकारलेले अप्रतिम मुखपृष्ठ तर बालगोपाळांचे लक्ष वेधण्यास यशस्वी झाला आहे.  शिवानी प्रिंटर्स यांचे सर्वोत्कृष्ट दर्जाचे मुद्रण हे ही ह्या कथा संग्रहाचे वैशिष्ट्य आहे.   

ज्येष्ठ साहित्यिक आणि शिक्षण तज्ञ श्री. न. म. जोशी सरांची प्रस्तावना आणि पाठराखण लाभलेला हा बालकथासंग्रह म्हणजे साहित्य विश्वासाठी अलभ्य लाभच म्हणावयास हवा. त्यानंतर काही लिहिणे म्हणजे फारच धारिष्ट्याचे होईल.

‘लाडोबा प्रकाशन’ने बालसाहित्यात फारच मोलाचे योगदान देण्याचा संकल्प केला आहे ह्याचा मी एक साक्षीदार आहे.  त्यांचे ‘लाडोबा’ हे मासिक आणि दिवाळी अंक तर बालगोपाळांसाठी एक वैचारिक मेजवानीच आहे. 

‘लाडोबा प्रकाशन’चे घनश्याम पाटील सरांचे हा बालकथासंग्रह प्रकाशित केल्याबद्दल खूप खूप आभार आणि त्यांचे खूप खूप अभिनंदन.

 

 

रवींद्र कामठे

९४२१२ १८५२८

ravindrakamthe@gmail.com

२१ जानेवारी २०२५

“रॅगिंगचे दिवस एक वास्तववादी अनुभव कथन”

 

“रॅगिंगचे दिवस एक वास्तववादी अनुभव कथन”

 

बऱ्याच दिवसांनी ‘चपराक’च्या कार्यालयात गेलो होतो. ‘चपराक’चे सर्वेसर्वा घनश्याम पाटील सरांनी माझे उत्स्फुर्तपणे स्वागत केले आणि नेहमीप्रमाणे गेल्याबरोबर माझ्या हातात नुकतेच मुद्रणालयातून आणलेले सातारा जिल्ह्यातील पाटणच्या श्री. सुहास कोळेकर यांचे “रॅगिंगचे दिवस” हे अनुभव कथन पुस्तक दिले आणि मी त्याचे मुखपृष्ठ पाहूनच एकदम खुश झालो.  सर्वप्रथम घनश्याम सरानीच केलेली पुस्तकाची पाठराखण वाचली आणि मला कधी एकदा हे अनुभव कथन वाचतो आहे असे झाले होते.

मुळात कॉलेज मधील दिवस आणि त्या दिवसांतील अनुभव म्हणजे गत स्मृतींना उजाळा देणारे हे पुस्तक त्यात ‘रॅगिंग’ ह्या अतिशय गहन व संवेदनशील विषयातील प्रत्यक्ष अनुभव माझ्या फारसे कधी वाचण्यात आले नव्हते.  त्यामुळे मला कधी एकदा घरी जातोय आणि हे सुहास कोळेकर यांनी शब्दबद्ध केलेले अनुभव वाचतो आहे ह्याची उत्कंठा लागली होती.

सुहास कोळेकर ह्यांचाशी माझा परिचय चपराक प्रकाशनच्या एका कार्यक्रमा निमित्त झाला होता.  स्टेट बँकेतील एक नावाजलेले अधिकारी, अतिशय साधी राहणी व उच्च विचारसरणी असणारे आणि त्यात लेखनाची तळमळ असणारे हे व्यक्तिमत्व मला पहिल्या भेटीतच भावले होते.  शेतकरी कुटुंबातील अतिशय खडतर असे जीवन त्यांनी त्यांच्या “शेतकऱ्यांची पोरं” ह्या फेसबुक वर लिहिलेल्या लेखन मालिकेत मी आवर्जून वाचली आहे व त्यांच्या रांगड्या ग्रामीण जीवनाच्या लिखाणाच्या शैलीचा चाहता आहे.

कृषी महाविद्यालय नागपूर येथील कॉलेज मधील हॉस्टेलच्या जीवनातील चार वर्षांचा काळ व त्यामधील रॅगिंगचे अनुभव वाचतांना बऱ्याच वेळा छातीत धडधड होत होती. पूर्वीच्या काळी कॉलेज जीवनात असे रॅगिंगचे प्रकार खूप होत असत. हे फक्त ऐकून होतो. प्रत्यक्ष अनुभव असा फारसा कधी वाचण्यात अथवा ऐकण्यात आलाच नव्हता, जो सुहास कोळेकरांच्या पुस्तकाने आला हे मी अगदी प्रामाणिकपणे कबुल करतो.  माझे वडील पुण्याच्या कृषी महाविद्यायात नोकरी करत होते त्यामुळे मला साधारण कृषी महाविद्यालय आणि त्यातील हॉस्टेल मधील वातावरणाची साधारण कल्पना होती. त्यात मी ही माझ्या उमेदीच्या काळात एक वर्षासाठी कृषी महाविद्यालयात नोकरी केल्यामुळे मला ह्या विषयातील थोडीशी माहिती होती, परंतु फक्त ऐकीव गोष्टीमुळे ह्या विषयाची एवढी गंभीरता मला नव्हती. 

सुहास कोळेकर यांनी ज्या नीडर पद्धतीने आणि त्यांच्या रांगड्या भाषेत कृषी महाविद्यालयातील हॉस्टेल मधील दिवसांचे आणि त्यात रॅगिंगचे जे काही अनुभव कथन केले आहेत ते वाचतांना मन थोडे घट्टच करावे लागते.  त्यात ह्या सर्व प्रकारात कुठेही न हार मानता हे सर्व रॅगिंग सहन करत करत त्यांनी आपले कृषी क्षेत्रातील M.SC Agri चे शिक्षण जिद्दीने पूर्ण करून स्वत:ला सिद्ध केले आहे असे म्हणालो तर अतिशयोक्ती होणार नाही.

कॉलेज जीवनात हॉस्टेल मधील एकंदरीत जे काही वातावरण असते, जे तुमच्या माझ्यासारख्याला एखादवेळेस माहितीही नसेल त्यांच्यासाठी हे पुस्तक खूप मार्गदर्शक आहे.  भले आताच्या काळात रॅगिंग कमी झाले असेल तरी आपले उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी कुठलीही तडजोड करावी लागली तरी चालेल परंतु आपल्या उद्दिष्टापासून जराही विचलित न होता, कितीही कठीण परिस्थती आली तरी त्यावर मात करून ते कसे साध्य करायचे ह्याचा वस्तुपाठ ह्या अनुभव कथनातून मिळतो असे मला आवर्जून सांगावेसे वाटते.

सुहास कोळेकरांनी, त्यांच्या हॉस्टेल मधील चार वर्ष्यांच्या काळातील प्रसंगात घडलेल्या घटना अतिरंजित न करता त्या जशा घडल्या आहेत त्याचे वास्तववादी लेखन केल्यामुळे त्या घटनांचे गांभीर्य वाचकाला नक्कीच जाणवते आणि आपल्या नकळत आपण आपल्या कॉलेज मधील जीवनात खेचले जातो हे लेखकाचे म्हणजेच सुहास कोळेकर यांच्या लिखाणाचे वैशिष्ट्य आहे.  आपल्यापैकी फार थोड्या लोकांना हॉस्टेल मध्ये राहण्याचा आणि त्यात अशा रॅगिंगचा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष अनुभव आला असेल. ज्यांना हा अनुभव असेल त्यांना तर हे पुस्तक म्हणजे त्यांचे अनुभव शब्दबद्ध करण्यासाठीची प्रेरणाच म्हणावे लागेल.  ह्या पुस्तकातील अनुभव त्यामधील प्रसंग अथवा घटना ह्या इथे नमूद करण्यापेक्षा त्या वाचकांनी हे पुस्तक वाचवे असे मला वाटते.

पदवीधर होण्यासाठीचे शेवटच्या वर्षातील ग्रामीण कृषी कार्यानुभव काळातील वर्धा जिल्ह्यातील आर्वी येथे आलेले अनुभव तर निर्विवादपणे, स्वत: एक शेतकरी असेलेल्या लेखकाचे संवेदनशील मन प्रतिध्वनित करतात. त्यानिमित्ताने लेखकाने विदर्भातील शेतकऱ्यांच्या मांडलेल्या व्यथा व जीवनाची ससेहोलपट जाणवते आणि नकळत शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या ह्या विषयाला स्पर्श करून वाचकांचे मन हेलावून टाकते.

सुहास कोळेकर यांनी त्यांच्या अनुभव कथनात त्यांच्या मित्रपरिवाराचा नावासहित केलेला उल्लेख तर मला प्रंचंड भावाला.  काही काही प्रसंग तर अंगावर काटा आणतात.  अर्थात ते प्रसंग लिहिण्याचे लेखकाने दाखवलेले धारिष्ट्य वाखाणण्याजोगे आहे. त्यांनी घडलेले प्रसंग व घटना ज्याकाही प्रामाणिकपणे मांडल्या आहेत त्यासाठी त्यांचे करावे कौतुक थोडेच आहे.

हॉस्टेल मधील असुविधांचा आणि प्रशासनाचा भोंगळ कारभार कसा चालतो ह्याचे लेखकाने वर्णन केलेल्या घटनेने, त्यांच्या एका मित्राचा शेवटच्या वर्षी ऐन परीक्षेच्या काळात अल्पशा आजाराने झालेला मृत्यू तर आपल्या मनाला चटका लावून जातो.  अशा आणि अजून कितीतरी संवेदनशील प्रसंगांनी आणि घटनांनी भारावलेला हा अनुभव कथनाचा पट वाचकांना त्यांच्या गतस्मृतींना उजाळा द्यायला नक्कीच भाग पाडेल असे मला वाटते.

अरविंद शेलार यांनी विषयाला साजेसे चितारलेल मुखपृष्ठ ह्या पुस्तकाच्या वैभवात भर घालते. चपराक प्रकाशन च्या घनश्याम पाटील सरांचे ह्या अतिशय संवेदनशील विषयातील अनुभव कथन पुस्तक प्रकाशनासाठी मानावेत तेवढे आभार थोडेच आहेत. सुहास कोळेकर यांचे तर मनापासून कौतुक आहे. इतक्या गंभीर विषयाला त्यांनी ज्या प्रगल्भतेने न्याय दिला आहे तो फारच कौतुकास्पद आहे. संग्रही ठेवावे असे हे पुस्तक आहे हे मात्र नक्की.

 

 

पुस्तकाचे नाव     : “रॅगिंगचे दिवस”

लेखक                : सुहास कोळेकर

प्रकाशक             : चपराक प्रकाशन

पृष्ठे                    : १२८

मूल्य                  : रु. २५०/-

 

रवींद्र कामठे

९४२१२ १८५२८

ravindrakamthe@gmail.com

‘हसू’ आणि ‘आसू’

 ‘हसू’ आणि ‘आसू’

‘हसू’ आणि ‘आसू’ ह्या नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.  तसेच त्या आपल्या सुखी आणि समाधानी जीवनाच्याही दोन मूलभूत गरजाही आहेत.  आईच्या उदरातून बाळ जेव्हा जन्माला येते तेच मुळी रडत रडतच.  अर्थात जर का बाळ रडले नाही तर डॉक्टर अथवा परिचारिका त्याला उलटे करून पाठीवर हलकेसे थोपटून किंवा तोंडात हवा भरून त्याला रडायला लावतात.  त्याचे कारण हेच की बाळ जर जन्मतःच रडले नाहीत तर श्वास कोंडून त्याचा जीव धोक्यात येऊ शकतो.  हा निसर्गाचा नियम आहे व त्याचा उद्देश आईच्या उदरातून नऊ महिने नऊ दिवस जे काही ब्रम्हांड बाळाने पाहिलेले असते, अनुभवलेले असते त्याचा जल्लोष म्हणजे बाळाचे रडणे होय.  एवढे निरामय रडणे माणसाच्या आयुष्यात परत कधी येतच नाही.

आपल्या आईने आपल्यासाठी नऊ महिने ज्याकाही खस्ता खाल्लेल्या असतात त्यासाठी आईच्या उदरातून बाहेर आल्याबरोबर तिच्या देहामासाच्या ह्या गोळ्यात निसर्गाने जीव भरला आहे ह्याची जाणीव करून आईचे उपकार मानण्याची नियतीची ही आगळीवेगळी पद्धत असावी.  त्यानंतर डॉक्टर बाळाला एका दुपट्यात गुंडाळून प्रसववेदनेने थकलेल्या परंतु बाळाला छातीशी कवटाळून घेण्यासाठी कासावीस झालेल्या त्याच्या आईच्या कुशीत जेव्हा देतात ना, तेव्हा नुकताच जन्मलेला जीवही, (ज्याची अजून नाळही तुटलेली नसते), आईच्या पहिल्या स्पर्शाने जो काही शांत होतो आणि गालातल्या गालात असा काही गोड हसतो ना (जे फक्त त्याला जन्म दिलेल्या आईलाच ऐकायला जाते)  ते हसणे म्हणजे बाळाने आईला दिलेला तिच्या आयुष्यातला सर्वोच्च सुखद क्षण!  मातृवाचे दान तिच्या पदरात टाकून तिला उपकृत केल्याची ही नांदी असते.

            आपले हे जे काही पहिले रडणे आहे ते मुळातच रडणे नसून आपल्या ह्या पृथ्वीतलावरील अस्तित्वाची जाणीव आहे असे मला वाटते.  त्यानंतर आपले जे काही आयुष्य सुरु होते त्यात आपले बालपण अगदी आनंदात पार पडते.  आई बाबांच्या, आप्तेष्टांच्या मायेच्या सावलीत, शाळेतल्या मास्तरांच्या मार्गदर्शनात आपण कधी लहानाचे मोठे होते तेच मुळी आपल्याला कळत नाही.  हळूहळू बाल्यावस्था संपून आपण कुमारवस्थेत जातो आणि तिथून पुढे आपल्या आवडी निवडी बदलत जातात.  आजूबाजूच्या परिस्थितीचा, वातावरणाचा आपल्या जडणघडणीवर चांगला वाईट परिणाम होत जातो. 

ह्या सगळ्यातून आपण बाळाचे कुमार कधी होतो तेच आपल्या लक्षात येत नाही.  आपण तारुण्यात प्रवेश करतो आणि तिथेच आपल्यातील निरागसता एकदम लुप्त व्हायला लागते.  आपल्याला नको नको तेही कळायला लागते. जे कळायला हवे ते कळत असते पण, आपल्यातील अहं भाव उफाळून यायला सुरवात होते आणि कळूनही आपल्याला काही गोष्टी कळत नाहीत.  एकंदरीत काय तर कळत नकळत आपण एका तणावपूर्ण वातावरणात आपसूकच प्रवेश करतो.  काय चांगले, काय वाईट, आपल्या हिताचे काय, काय चूक, काय बरोबर, हे सुद्धा कळत नाही आणि कळले तरी वळत नाही.  आईबाबा व इतर थोरामोठ्यांचा राग यायला सुरवात होते. मित्र जास्त जवळचे वाटू लागतात.  सर्वसाधारणपणे आपण आपल्याही नकळत भरकट जातो.

            ह्या नादात आपण आपल्या आयुष्यातील काही मोलाचे क्षण घालवलेले असतात.  ते फार उशिरा कळतात.  वय वाढत जाते तसतसे आपल्या आयुष्यातील समस्या वाढत जातात.  आपल्या मनावर ह्या सगळ्याचे दूरगामी परिणाम होत असतात हे आपल्याला फार उशिरा उमगते.  पण जेव्हा उमगते तेव्हा उशीर झालेला असतो.  ह्या सगळ्यासाठी आपल्या शालेय जीवनात आपल्याला योग्य मार्गदर्शन आणि शिक्षण मिळणे हे खूप गरजेचे असते.  वास्तविक पाहता बालपणातच आयुष्याचा पाया मजबूत होत असतो आणि नेमके त्याच वेळेस मन चंचलही झालेले असते, हेकेखोर होते व गर्विष्ठही होते. आयुष्यातली ही फार नाजूक अवस्था आहे.  कळत नकळत आपल्यातील अहंकार जागा होतो व तो आपला सर्वात मोठा वैरी आहे हे कळायला कधीकधी संपूर्ण आयुष्य जाते.  ह्या सगळ्यात जे कोणी आपल्यातील दुर्गुण ओळखून स्वत:वरील सदगुणांवर लक्ष देऊन त्यावर काम करून चांगल्या संस्कारांचा, विचारांचा उपयोग आचरणात आणतात ते पुढे आयुष्यभर सुखी समाधानी रहातात व इतरांनाही सुखी ठेवतात.

            हे एवढे प्रास्ताविक करण्याची मुळात गरज काय !  ह्या मागील एक अतिशय महत्वाचे कारण म्हणजे, आपला आपल्या आयुष्याकडे पाहण्याचा सकारात्मक दृष्टीकोन किती सूक्ष्म आहे हे पदोपदी जाणवत राहते.  मी गेली काही वर्षे पाहतो आहे की माणूस प्रगतीच्या आणि विकासाच्या नावाखाली स्वत:ची फारच ओढाताण करतो आहे.  त्यात भौतिक सुखाच्या हव्यासापोटी आपल्या आयुष्याची होळी करतो आहे.  अर्थात ह्यात त्याची एकट्याची फरफट होत नाही तर त्यावर अवलंबून असलेल्या कुटुंबातील प्रत्येकाची फरफट होत असते हे त्याला कळतच नाही.  ह्या सगळ्याचा परिणाम म्हणजे काही कारण नसताना एक प्रकारचे तणावपूर्ण आयुष्य तो जगत राहतो.

            आपल्या जीवनात ‘हासू’ आणायचे असेल तर आपल्याला आयुष्याकडे पाहण्याचा दृष्टीकोन सकारात्मकच ठेवला पाहिजे. आता सकारात्मक दृष्टीकोन म्हणजे काय तर, आयुष्यात जेवढे चांगले असेल तेवढेच स्वीकारावे अथवा अंगीकारावे आणि वाईट तेवढे सोडून द्यावे.  राग, लोभ, द्वेष, हव्यास, घृणा, तिटकारा इत्यादी दुर्गुणांपासून लांबच राहावे.  दुसऱ्याचे नेहमी चांगलेच चिंतावे.  त्याबरोबर आपलेही चांगलेच होते.  सतत चांगले विचार जर का मनात घोळत असतील तर तुमच्या चेहऱ्यावर कायम ‘हासू’च राहील.  तुमच्या चिंता कमी होतील.  ज्याचा परिणाम तुमच्या मनाला सतत सकारात्मक विचारांचीच रेलचेल लाभेल.  सतत पैसा पैसा करून जिवाचे, मनाचे आणि तनाचे हाल करू नयेत.  ‘जरुरी पेक्षा जास्त आणि आपल्या प्राक्तनात लिहिलेल्यापेक्षा कमी काहीच मिळत नाही.’  त्यामुळे उगाच जिवाची ओढाताण करून आयुष्य वाया घालवू नये.  आपल्या संत साहित्यात ह्या विषयात खूप काही लिहून ठेवले आहे, जे अगदी आपल्या कळत्या वयापासून जर का आपण अमलात आणले तर आपल्या आयुष्यातील ‘हसू’ कायम राहून ‘आसू’ ढाळायची वेळच यणार नाही. हे मी स्वानुभवावरून सांगतो आहे. 

            स्वार्थातूनही परमार्थ साधण्याची कला अवगत करा.  जीवन खूप सुखकर होईल.  आयुष्याकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टीकोन जेवढा सकारात्मक असेल तेवढे तुमच्या आयुष्यातील ‘हसू’चे प्रमाण जास्त राहील आणि ‘आसू’चे प्रमाण नगण्य राहील.  अर्थात सगळेच ‘आसू’, काही नकारात्मक नसतात.  काही ‘आसू’ हे आनंदाश्रू म्हणून अपवाद आहेतच की !  आयुष्यातील ह्या आनंदाश्रूचे प्रमाण तुमच्या सकारात्मकतेवर अवलंबून आहे.

            मंडळी हसणारी व्यक्तीच सर्वांना प्रिय असते त्याचे कारणही अगदी नैसर्गिक आहे.  हसण्यात एक प्रकारची उर्जा भरलेली असते, जी आपल्याला नवचैतन्य देऊन जाते.  नवजात शिशु प्रमाणे निरागस ‘हसू’ हे सुद्धा आयुष्याच्या एका टप्प्यावर जर का तुम्हाला आणता आले तर तुमच्या एवढा सुखी आणि समाधानी कोणीही नाही.  मी जेव्हा बाळाचे निरागस ‘हसू’ आयुष्यात आणण्याचा प्रयत्न करा असे म्हणतो, तेव्हा त्याचे कारणही तसेच आहे.  नवजात बाळा इतके निरागस व्हा असे मला म्हणायचे आहे. प्रयत्न तर करून पहा. जमेल ! तान्ह्या बाळाला तरी कुठे माहिती असतात, हेवे दावे, राग लोभ, द्वेष, अहंकार, गर्व, इत्यादी.  त्याची ही निरागसता जर का आपल्याला अनुभवायाची असेल तर त्या दृष्टीने वाटचाल करून चांगले तेवढेच स्वीकारा आणि वाईट अव्हेरा. “प्रयत्ने वाळूचे कण रगडीता, तेल ही गळे,”  ही अवस्था तुम्हाला ह्या निरागस ‘हसू’चा लाभ नक्की मिळवून देईल आणि त्यावेळेस तुमच्या डोळ्यात जे ‘आसू’ असतील ते तुमच्या आयुष्याचे सार्थक झाल्याची पावती असेल.

            आजच्या आपल्या ह्या धकाधकीच्या काळात, ताण तणावात आपण आपले ‘हसू’ विसरलोच आहोत असे वाटते.  ‘आसू’ मात्र आपल्या संगतीला कायमच असतात.  अर्थात हे चित्र बदलणे सर्वस्वी आपल्याच हातात आहे.  अगदी शक्य असेल तिथे व शक्य असेल त्यांनी तर हास्य क्लब संस्थेत जाऊनही, आपली विसरलेली अथवा हरवलेली हास्यकला पुन्हा प्राप्त करून घेण्यास काहीच हरकत नाही. ह्या संस्थांनी खास करून ज्येष्ठांच्या आयुष्यात तर खूपच सकारात्मक बदल घडवून आणले आहेत हे नक्की.

आयुष्याच्या उतरणीला लागला असाल तर शक्य तेवढे आनंदी राहा.  हसण्यामुळे तुम्ही आनंदी आणि समाधानी राहू शकता हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे.  आयुष्याची उजळणी करताना आयुष्यात मागे वळून पाहताना जे काही करायचे राहून गेले असेल असे वाटत असेल व आता जर ते करणे शक्य असेल तर तसा प्रयत्न जरूर करून पहा.  कुठे ना कुठे तरी हरवलेली, सुखी, समाधानी आयुष्याची गुरुकिल्ली सापडून जाते आणि उर्वरित आयुष्य सुखात घालवते.  

“हसाल तर असाल”, असे म्हणलो तरी काहीच हरकत नाही. माझ्या कवितेच्या ओळी मला ह्या निमित्ताने फारच समर्पक वाटतात,

आयुष्य इतकंही सोपं नसतं, जितकं आपल्याला दिसत असतं,

आयुष्य इतकंही अवघड नसतं, जितकं आपण करून ठेवलेलं असतं...

            मंडळी मी नुकताच वयाच्या साठीत प्रवेश केला आहे.  गेले तीन वर्षे झाली मी स्वेच्छा निवृत्ती घेऊन उर्वरित आयुष्याचा सकारात्मकतेने आनंद घेतो आहे.  मला पन्नाशीत माझ्यातील कवी सापडला व पुढे ह्याच कवीने माझ्यातील लेखकाला जन्म दिला.  मला माझ्या सुखी, समाधानी आयुष्याची गुरुकिल्ली जरा उशीराच पण पन्नाशीत मिळाली, पण कुलूप मात्र वयाच्या सत्तावन्नाव्या वर्षी सापडले.  उशिरा का होईना मला कुलूपही मिळाले आणि अजिबात वेळ न दवडता मला सापडलेल्या गुरुकिल्लीचा उपयोग करून माझा साहित्य क्षेत्रातील प्रवास सुरु करून मी नव्या उमेदीने आयुष्याची वाटचाल करायला सुरवात केली आहे.  ह्याचा परिणाम असा झाला की, नुकतीच माझी सातवी साहित्यसंपदा “अनोख्या रेशिमगाठी” ही कादंबरीही प्रकाशित झाली. मला माझेच हे उदाहरण द्यावेसे वाटले त्याचे कारण म्हणजे, वर नमूद केलेल्या सगळ्यात अनुभवातून मी गेलेलो आहे.  आयुष्याच्या भट्टीत तावून सुलाखून निघालो आहे.  माझे हे अनुभव जर का तुमच्यात थोडीफार सकारात्मकता जागृत करण्यासाठी उपयोगी पडली, तरी माझ्या जीवनाचे सार्थक झाले असे वाटेल.

          कधी स्वत:वर, कधी परिस्थितीवर, मज रडू आले,

          इतकी आसवे ओघळीत की, आसवांनाही रडू आले....

            जगण्यासाठी ‘हसू’ आणि ‘आसू’ दोन्ही तितकेच जरुरी असतात.  पण त्याचे योग्य ते प्रमाण आणि उपयुक्तता ही आयुष्याला आकार देण्यासाठी गरजेची वाटतात. एक आहे की दुसऱ्याच्या हरण्यावर ‘हासू’ नका आणि स्वत:च्या दु:खावर ‘आसू’ गाळत बसू नका.  ह्या जगात आनंद आणि समाधान कुठल्याही बाजारपेठेत विकत मिळत नाही.  ते विकतही घेता येत नाही.  ते आपण आपल्या कर्तृत्वाने आणि सिद्धीने मिळवायचे असते हेच काय ते सत्य आहे.

‘हसू’ने अहंकार जागृत होऊ देऊ नका आणि ‘आसू’ ने नकारात्मकता.  जशा रक्तात लाल पेशींची गरज असते तशीच पांढऱ्या पेशींचीही गरज असते हे लक्षात असू द्या. दोन्ही पेशींचे प्रमाण ठरलेले आहे व त्याचे योग्य व अयोग्य प्रमाण आपल्या तब्बेतीवर परिणाम अथवा दुष्परिणाम करतात, तसेच ‘हसू’ आणि ‘आसू’ चे ही आहे.  त्यामुळे एका डोळ्यात ‘हसू’ असेल तर दुसऱ्या डोळ्यात ‘आसू’ ही ठेवा. ज्याला ह्या दोन्हीचा ताळमेळ साधता येतो तो आयुष्यात कधीच दु:खी कष्टी राहत नाही.

‘संवेदनशील ‘हसू’ आणि कृतीशील ‘आसू’ ही समृध्द जगण्याची रीत आहे.’  एक लक्षात ठेवा, अती ‘आसू’ तुमचे ‘हसू’ करते.  तसेच अती ‘हसू’चे शेवटी ‘आसू’त रुपांतर होते.  आपल्या आजूबाजूला सगळीकडे नकारात्मकता इतकी ठासून भरलेली आहे की तुमच्यातली सगळी शक्ती त्याच्याशी लढण्यातच वाया जाते.  त्यामुळेच नकारात्मकतेला सकारात्मकतेने सामोरे जा.  ‘तुमचे ‘हसू’ हीच तुमची शक्ती आहे आणि ‘आसू’त तुमची भक्ती आहे.’

रवींद्र कामठे.

(रवींद्र कामठे यांची 'तारेवरची कसरत', 'अनोख्या रेशीमगाठी', '' आदी पुस्तके 'चपराक'ने प्रकाशित केली आहेत.)

हा लेख साहित्य चपराक, दिवाळी अंक २०२३ मध्ये प्रकाशित करण्यात आला आहे.

विठ्ठला.

वैष्णवांच्या सोहळा देहू आळंदीयेथून पंढरीस पांडुरंगाच्या भेटीस निघालाय. त्या निमित्ताने विठ्ठल रखुमाई चरणी माझी ही एक रचना सादर करतो. जय हरी विठ्ठल.

https://youtu.be/x2_OXrBgbfY

तळजाई वनातली ती सांजवेळ

तळजाई वनातली ती सांजवेळ

तळजाई वनातली ती सांजवेळ https://ravindrakamthe.blogspot.com/2023/03

अहाहा...

आजची (मंगळवार, ७ मार्च २०२३) तळजाई वनातली ती सांजवेळ केवळ अविस्मरणीय अशीच म्हणावी लागेल. कालच होळी झालेली. त्यामुळे वातावरण थोडेसे तप्तच होते. परंतू अवकाळी पावसाचे सावटही होते. ऐन होळीच्या वेळेस संध्याकाळी पुणे शहरात अवकाळी पावसाने धुमाकूळ घातलेला होताच. अजून दोन तीन दिवस तो येईल असा हवामान खात्याचा अंदाजही होता. तसा तो काल आलाही. आजकाल हवामान खात्याचे अंदाज खरे ठरायला लागलेत बुवा !

आज सगळीकडे तरुणाईची धुलवडीच्या नावाखाली रंगपंचमीची खेळण्याची लगबग होती. हवेत थोडासा उकाडा होता. तीनसाडेतीनलाच वातावरण थोडेसे ढगाळ व्हायला लागले होते. मी, वाघबकरी’ चहाचे घुटके घेत विचार करत होतो की, आज संध्याकाळी पावसाने घोळ घालायच्या आत आपली तळजाईची रतीबाची पायपीट उरकून घ्यावी. म्हणजे उगाच खाडा नको. "आधीच उल्हास, त्यात फाल्गुन मास" असे व्हायला नको, मनातल्या मनात असे घोकत घोकत जायच्या तयारीला लागलो. त्याचं काय आहे, सकारात्मक विचार केला की सगळे कसे मनासारखे घडते !

बरोबर चारला म्हणजे रोजच्यापेक्षा पाऊण तास आधीच तळजाईला जायला निघालो. अर्थातच बायको घरी नसल्यामुळे गपगुमान चारचाकी काढली. एका दृष्टीने पाऊस आला तरी वांधे होणार नव्हते. जय्यत तयारीनीशी म्हणजे पावसात भिजू नये व चिखल उडू नये म्हणून अर्धी विजार (हाफपँट) घातली. खास चालण्यासाठीचे घेतलेले बूटही थोडेसे भीतभीतच घातले. पावासात भिजले तर काय ह्या काळजीपोटी हो ! पैशाचे पाकीट आणि भ्रमणध्वनी एका प्लास्टिकच्या पिशवीत घालून विजारीच्या खिशात कोंबला. कानात कापसाचे बोळे कोंबले (हो मला थंड हवेचा त्रास होतो म्हणून काळजी घ्यावी लागते). डोक्यावर बफ अर्थात टोपडे चढवले (टक्कलही झाकले जाते आणि थंडीपासून संरक्षणही होते). रोजची २०० मिलीची खिशात मावणारी प्लास्टिकची पाण्याची बाटली (हो पाण्याचीच) घेतली, उगाच शंका नको. "ती" सोडून आता सहा वर्षे झालेत. न विसरता छोटी छत्री घेतली, जी माझे पावसापासून बचाव करणार होती. तोंडाला मास्कही न विसरता लावला.

तुम्हाला वाटेल मी काही युध्दाला वगैरे निघालो की काय ! पण त्याचं काय आहे मंडळी, ह्या जगात आपणच आपली काळजी घ्यायची असते. कारण सर्दी, पडसे, ताप, मनस्ताप वगैरे वगैरे जर काही झालेच तर आपले शरीरभोग आपल्याच भोगावे लागतात की नाही ! म्हणून हा सगळा जामानिमा करुन ‘कामठे’ सरदार तळजाईच्या वनात रोजची अडीच किलोमीटरची पायपीट करायला निघाले होते. होय मी गेले दोन महिने झाले अगदी नित्यनेमाने तळजाई वनात जातो आहे. तेवढाच चालण्याचा व्यायामही होतो व जरासे मोकळ्या हवेत फिरल्याचे समाधानही लाभते. त्याचं काय आहे, पूर्व तयारीनीशी केलेली कुठलीही गोष्ट कधीच वाया जात नाही.

वाटेत तळजाई वसाहतीमधून जावे लागते त्या रस्त्यावर तिथली पोरं-पोरी, कुठल्याशा पांढऱ्या शुभ्र पावडरीने धुलवड खेळत होते. पोत्याने ती पावडर आणलेली होती त्यात ही पोरे रस्त्याच्या मधोमध वाहनांना अडवून ती पावडर अंगावर टाकत होते. माझ्या तर काळजाचा ठोकाचं चुकला होता. मला धुळीची व रंगाची अॕलर्जी आहे. असो. नशिबाने मी गाडीत होतो व नेहमीप्रमाणे काचा बंद होत्या म्हणून वाचलो. तरी पोरांनी गाडीवर ती पावडर उधळीच. मी हाॕर्न वाजवून निषेध नोंदवला व बाजूला व्हायला सांगितल्यावर त्यांच्यातल्या एका सुज्ञ मुलाने माझ्या गाडीला वाट करुन दिली. फार काही गडबड न होता सुटलो एकदाचा. हुश्श झाले. पण पुढे अशीच भरपूर रंगलेली भुते-भुतीणी दुचाकीवरुन बागडत होते. काही टोळक्यांनी तर तळजाईच्या गेट बाहेरही धुळवडीचा खेळ मांडलेला होता. परंतू ते बाकी कोणाला त्रास देत नव्हते हे एक बरं होते.

ह्या सगळ्या प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करत, बिचकतं बिचकतंच बरोबर चार वाजून पाच मिनिटांनी मी तळजाई वनाच्या फाटकातून आत प्रवेश केला आणि सोसाट्याच्या वाऱ्याला सुरवात झाली. हवामान खात्याचा अंदाज बरोबर निघाला होता आणि पूर्वतयारीनिशी आल्यामुळे मी ही थोडा सुखावलो होतो.

वादळाने आधीच सुरु असलेल्या पानगळतीला उधाण आले होते. मळलेल्या वाटांवर पानांचा खच पडत होता. पन्नास मीटर पुढे गेलो असेल नसेल, तेवढ्यात ढगांचा प्रचंड गडगडाट सुरु झाला, विजांचाही कडकडाट सुरु झाला. विजा तर अशा चमकत होत्या की अंगावर पडते की काय अशी भीती वाटत होती. आज सणाची सुट्टी असल्यामुळे काही कुटुंबेही आपल्या चिल्ल्यापिल्ल्यांना घेऊन आलेली होती. त्यांची थोडी घाबरगुंडीच उडाली होती. अशा वातावरणात एकदम धुवांधार पावसाला सुरवात झाली.

सुरवातीला तळजाईच्या वनातल्या पानगळतीवर पडणाऱ्या पावसाने एक वेगळाच कुंद दर्प पसरला होता. त्यात अंधारुन आल्यामुळे व अचानक पावसाचा जोर वाढल्यामुळे एक फुटावरीलही काही दिसत नव्हते. अशातच मी छत्री काढली व तसाच पुढे चालू लागलो. थोडा पुढे गेल्यावर वनात नवखे असलेले एक कुटुंब घाबरुन आसरा शोधत होते व एका पडक्या घरात जायला निघाले होते. मी त्यांना हाका मारून तिथे जाऊ नका सुचवले. कारण अशा ठिकाणी विंचू काट्याचे भय असते. मागच्याच आठवड्यात मला दोन वेळा पडलेल्या पानांमध्ये व बांबूच्या झाडांवर साप दिसलेला. तसेच वनातल्या एका बागेच्या बाजूला जथ्थ्याने मोरही दिसतात. त्या कुटुंबाला माझ्या बरोबर चला सांगितले व जवळच असलेल्या ध्यानमंदिराच्या शेड मध्ये नेले व तिथेच थांबायला सांगितले. त्यांनी माझे आभार मानले.

आता पावसाचा जोर चांगलाच वाढला होता. मातीचे रस्ते असल्यामुळे चिखल झाला होता व त्यामुळे पायही घसरायला लागले होते. थोडा संयम ठेवून अजिबात शूरपणा न करता, मी ही गपगुमान पावसाचा जोर कमी होईपर्यंत तिथेच थांबायचे ठरवले. जवळपास २५-३० जणांनी त्या शेडचा आधार घेतला होता. सगळेजण ह्या अवकाळी आलेल्या पावसाने निर्माण झालेल्या धुंद करणाऱ्या वातावरणाचा आस्वाद घेण्यात व फोटो काढण्यात गुंग झाले होते.

तापलेल्या मातीवर पावसाच्या झालेल्या वर्षावाने थोड्याच वेळात वनात दरवळलेल्या मातीच्या सुगंधाने मंत्रमुग्ध व्हायला झाले होते. मी तर वर्षभराचा सुगंध फुफ्फुसात भरुन घेतला व पावसाचा जोर थोडा कमी झाल्यावर छत्रीला भिजवायचे ठरवून तसाच पुढे रोजच्या अर्ध्यातासाच्या पायापिटीला निघालो. न राहवून प्लास्टिकच्या पिशवीत ठेवलेला भ्रमणध्वनी बाहेर काढला व हे अविस्मरणीय क्षण कॅमेऱ्यात टिपले.

बराच वेळ मी एकटाच चालत निघालो होतो कारण फक्त माझ्याकडेच छत्री होती. थोडासा पुढे गेल्यावर वनकर्मचारीवर्गाची एक चेकपोस्ट लागते, तिच्यात नेहमी फिरायला येणारी बरीच मंडळी आसऱ्याला उभी होती. त्यातील एक काका माझ्याकडे पाहून हसले, व मला म्हणाले;

“तुम्हाला बरे माहित होते की आज पाऊस येणार आहे ते, छत्री घेऊन आलात म्हणून विचारले.”

मी ही त्यांना हसून उत्तर दिले की;

“आजकाल हवामान खात्याचा अंदाज अगदी अचूक असतो बरका, कालच बातम्यांमध्ये पुण्यात पुढील तीन चार दिवस पाऊस पडणार आहे असे सांगितले होते”.

काका माझ्याकडे बघून मिश्किलपणे हसले, व म्हणाले;

“पुणेकर दिसताय.” “हजर जबाबी आहात.” (बहुतेक त्या काकांनी मला ध्यानकेंद्रात थांबलेलो असताना प्लास्टिकच्या पिशवीतून भ्रमणध्वनी काढताना पाहिलेले असणार !)

ह्या धुंद वातावरणातही थोडासा हशा पिकला आणि आमची स्वारी पुढे चालायला लागली.

परतीच्या वाटेवर निघालो तोवर पाऊस थांबला होता. जाता जाता पावसाने माझे एक फार मोठे काम केले होते, ते म्हणजे, माझ्या गाडीवर उधळलेली ती पांढरी पावडर स्वच्छ करून टाकली व माझे गाडी धुण्याचे कष्ट वाचवले होते. परत येताना मात्र मी वाट बदलली व दुसऱ्या वाटेने घरी आलो. उगाच त्या टवाळखोर पोरांच्या वाटेला नको जायला असे म्हणून......

एवढ्या पावसातही मी ठरल्याप्रमाणे रोजचा चालण्याचा कोटा पूर्ण करूनच तळजाई वनातून घरी परतलो. ते ही मनात एक सुखद गारवा आणि फुफ्फुसात मातीचा सुगंध घेऊनच. मानतल्या मनात किशोरदांचे, " रिमझिम गिरे सावन, सुलग सुलग जाये मन...." गुणगुणतच .

एकंदरीत काय तर, जर का आपण एखादा संकल्प केला असेल तर कितीही अडचणी आल्या तरी पूर्ण करायचा निश्चयच करायला हवा, जो मी केला आहे.

आश्चर्य म्हणजे आज एकही मोर दिसला नाही. तरीही माझ्या मनातील मोराचा पिसारा मात्र फुललेला होता. लतादीदींच्या "बाई बाई मन मोराचा कसा पिसारा फुलला" ह्या सुमधूर गाण्याची आठवण झाली.

सर्वाना होळीच्या आणि धुळवडीच्या खूप खूप शुभेच्छा.

रवींद्र कामठे.

मंगळवार, ७ मार्च २०२३.

आजचा हा सुखद आणि अविस्मरणीय अनुभव नक्की वाचा आणि ताजेतवाने व्हा.